La Sidra de Papel: 9.000 etiketako bilduma bateko euskal etiketak

Fernando Paredano 2001eko neguan hasi zen sagardo-etiketak gordetzen, sagardoaren etiketatzeari buruzko lehen legea indarrean sartu berria zenean: lehenengoa Gijongo Cimadevilla auzoko sagardotegi bateko botila batetik askatu zuen. Hogeita bost urte geroago, haren bildumak, La Sidra de Papel®-ek («paperezko sagardoa»), 63 herrialdetako 9.000 bat etiketa biltzen ditu, eta, horiekin batera, XIX. mendearen amaieratik aurrerako kromoak, prezio-zerrendak, fakturak eta gutunak. Gehiena Asturiaskoa da, baina probintziaka ordenatuta dauzka, eta albumetan euskal sagardoa ere badago: Usurbil, Oiartzun eta Berriatuko etiketak, eta Ameriketako euskaldunentzat pentsatutako sagardoen zenbait.

Euskal etiketak

«San Esteban», Usurbilgoa

Etiketa Illarramendi y Compañía, S. L. etxearena da, Usurbilgoa. Gipuzkoako armarria darama, eta garai hartako etiketetan errepikatzen den aholku bat: «Téngase la botella en posición horizontal» (botila etzanda eduki). Telefonoz ari ginela, Paredanok albumean bilatu eta lupaz begiratu zuen, aurreko egunera arte konturatu ez zen gauza bat kontatzeko, guretzat argazkia prestatzean ikusi baitzuen: armarria buruz behera jarrita dagoela dirudi. Etxe berak beste etiketa bat ere izan zuen, biribila; badaki badagoela, baina ez du lortu.

«Oyarzun», Adúriz Hermanos etxekoa

Adúriz Hermanos, Oiartzungoak, «fabrikatzaile eta esportatzaile» gisa aurkezten ziren etiketan. Haien «Sidra Oyarzun»-en sei etiketa gordetzen ditu, eta batzuetan Donostiako helbide bat ere agertzen da, Centenario kalean. Etxea, dioenez, ez da gaur egun existitzen.

«Corona», Berriatukoa

Madariaga-Guisasola etxearen «Corona» Sidra Champagne-a, Berriatukoa (Bizkaia), multzoko bitxikeria da: ez du haren beste etiketarik aurkitu, ezta aipamenik ere.

Datarik eta igorlerik gabe

Paredanok ez du hiruretako bakar baten datarik ere. Ez du ziur gogoratzen nola iritsi ziren bere bildumara ere: pieza zahar batzuk interneteko enkanteetako loteetan iritsi zitzaizkion, baina lehen urteetan ekoizleei idazten zien, itzulerako gutun-azala zigilua jarrita bidalita, eta Oyarzunen sei edukitzeak pentsarazten dio etxeak berak bidali zizkiola.

Gaur egun Usurbil Gipuzkoako herri sagardozaleetako bat da oraindik, Aginaga, Aialde Berri, Arratzain, Iguarte, Saizar edo Urdaira bezalako sagardotegiekin, eta Oiartzunen Ordo-Zelai dago.

Euskaldunak ala asturiarrak?

Bi markak istorio bitxia kontatzen dute: euskarazko izen eta leloa zuten sagardoak, Ameriketako euskal kolektibitatearentzat pentsatuak; bata etxe asturiar batena, eta bestea Bilbon botilaratua.

«Sagardua» Industrial Zarracinak (Gijón) atera zuen 1900 inguruan, eta artikulu honen goiko etiketa da. Txapela, gerrikoa eta makila daramatzan gizon bat ageri da, eta euskaraz dio Euskaldunak ezdago iñon onelango Sagardua. «Inportatzaile bakarrak» ere aipatzen ditu: Mignaquy y Cía. Paredanoren arabera, horrekin Zarracinak lehiakideei aurrea hartu, eta Kubako eta Argentinako merkatuaren zati bat bereganatu zuen.

Sagardo beraren kartel bat ere gordetzen du, Argentinatik iritsia: La Voz egunkariaren orrialde bat. Txapela eta makila dituen gizon bera ageri da, oraingoan botila bat eskuan duela, eta «Sagardua» «Sidra Champagnisé» iragartzen du —«tomada helada es deliciosa», hotz-hotza goxoa dela—; harro dio Buenos Airesko Mendeurreneko Medikuntza eta Higiene Nazioarteko Erakusketan Sari Nagusia lortu zuen marka bakarra dela. Ez da ageri ez Asturias, ez Espainia, ez ekoizlearen izena: inportatzaileak bakarrik, Mignaquy y Cía., Buenos Airesekoak. Paredanok kontatzen duenez, inportazio-etxe bat zen, «Sagardua»-ren esklusiba zuena, eta oraindik existitzen da, La Boca auzoan duen eraikin historikoarekin.

«Euskaria» 1905eko Sidra Champagne bat da, «sagarrezko champagne natural bikaina», eta etiketak dio «Embotellado por Bilbao Henteria & Cª, Bilbao (España)». Fabrika, etiketak dioen bezala, Bilbokoa zen.

Eta Bilbokoak ziren, Paredanoren arabera, Buenos Airesko inportatzaileak ere: «Euskaria»-ren beste etiketa batean «únicos importadores Bilbao Renteria & Cº, Buenos Aires» irakurtzen da, eta euskarazko Danetatik onena leloa, Gijongo 1899ko Eskualdeko Erakusketaren eta Gijongo Azoken dominen ondoan.

Euskal izenak ez ziren etxe bakar baten kontua ere: Valle, Ballina y Fernández etxeak, El Gaiterokoak, euskal izeneko beste marka batzuk izan zituen, «El Pelotari» edo «Jai-Alai», adibidez.

Nola hazten den bilduma bat

Paredanok sagardotegi bat izan zuen Luarcan, «Salinas», eta gertuen zuenetik hasi zen: Asturiasko sagardotik. Etiketak gutunez eskatzen zizkien dolareei, eta erantzuten ez bazioten, bila joaten zen. Gero etorri ziren euskal sagardoa, Kantabriakoa eta Nafarroakoa, eta geroago Ingalaterra eta Frantzia. Kanpoko ekoizleei ere idazten hasi zen, eta haiek erantzuten joan zitzaizkion.

Jauzi handietako bat garagardo-etiketen bildumazale bati zor dio, harekin gutunez aritzen baitzen. Egun batean abisatu zion Londresko enkante batean ingeles sagardo-etiketen kutxa bat zegoela: 20 liberatan, bidalketa barne, jatorrizko kutxa iritsi zitzaion, 170 bat etiketarekin, bat-batean.

Gaur egun, Asturiaskoak bakarrik 4.000 baino gehiago ditu. Egun batean Alemaniakoak zenbatzea bururatu zitzaion, eta 408 atera zitzaizkion.

Bildumazaletasun honetan aldaketa bakoitzak balio du: beste graduazio bat, beste helbide bat edo posta-kodea gehituta duen etiketa pieza desberdina da jada. Eta etiketak ez dira aldatzeari uzten, dioenez arauek sarri berregitera behartzen dutelako; azkenengoz, birziklatze-ikurra gehitzeko.

Paperaz gain, bitxikerien atal bat ere badu: boligrafoak, portaminak edo biratzen diren metalezko egutegiak, Asturiasko sagardoaren munduko antzinatasunak.

Asturiasko bitxiak

Bildumako baliotsuena, jabearen ustez, Asturiaskoa da, Villaviciosako «A. Peón y Hermano» etxearen 1872ko etiketatik hasita: Asturiasko pieza zaharrena da. Sagardo apardun batena da, eta etiketa Parisen inprimatu zen (Romain & Palyart).

Ondoren datoz Tomás Zarracinaren kromo publizitarioak (Gijón, 1890), Europako errege-familietako erretratuekin.

Gordetzen du, halaber, Valle, Ballina y Fernández etxearen lehen kromo publizitarioa —El Gaitero-ren etxea, Villaviciosan—, 1893koa, gaiteroa duena.

Zerrenda ixteko, txartel bat, Luis Vereterraren sagardo champagnearen prezio-zerrendarekin (Oviedo, 1895), «Errege Etxearen hornitzailea»: 24 botilako kutxa, 30 pezetan, eta bidalketak «garraio-zerbitzua ezarrita dagoen munduko edozein lekutara».

Non ikusi

Bilduma noizean behin ateratzen da etxetik. Lehen erakusketa 2010eko uztailean izan zen Luarcan, Casa del Mar-en beheko solairuan, San Timoteo arrantzaleen kofradiak utzitako areto batean, eta emaztearen, Lydia Ricoren, laguntzarekin. Hortik atera zen izena: «La Sidra de Papel» kartela diseinatzean bururatu zitzaion, eta gaur egun marka erregistratua da.

2025eko urrian Ribadesellan erakutsi zen, Tito Bustillo Arte Errupestrearen Zentroko areto oso handi batean.

2026an Villaviciosan egon da, Ateneo Obrero de Villaviciosa-ren Evaristo Arce Piniella erakusketa-aretoan, abuztuaren 26tik irailaren 16ra, Portaleko jaietan. Aretoa txikiagoa zen eta beira-arasa gutxiago sartzen ziren, baina oso ondo atera zen: jasotzera joan zenerako, mila bisitari baino gehiago pasatu ziren. Azken erakusketa horretan 60 bat herrialdetako etiketak zeuden.

Erakusketa batetik bestera, bilduma haren Facebookeko orrian jarrai daiteke, «Papeles de Sidra - La sidra de Papel» izenekoan; han pieza adierazgarrienen eta etiketen argazkiak jartzen ditu, bere iruzkinekin. LA SIDRA aldizkariak, gu harekin harremanetan jarri gintuenak, artikulu bat eskaini zion urrian.